Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm lung lay nhiều giá trị vốn được xem là “đặc quyền” của con người. Khi AI ngày càng tham gia sâu vào lao động, quản trị và ra quyết định, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI có thể thay thế con người hay không, mà là con người sẽ giữ vai trò gì trong kỷ nguyên công nghệ gắn với yêu cầu an toàn thông tin và trách nhiệm xã hội?
Góc nhìn từ an toàn thông tin và phát triển công nghệ
Trong vài năm trở lại đây, thế giới chứng kiến sự tiến hóa thần tốc của AI - từ những công cụ hỗ trợ đơn giản trở thành các hệ thống có khả năng tạo sinh nội dung số, hỗ trợ phân tích và tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu quy mô lớn và tham gia vào các quyết định mang tính chiến lược. Sự bùng nổ này không chỉ tạo ra những thay đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội mà còn đặt ra một câu hỏi mang tính nền tảng: Liệu AI có thể thay thế hoàn toàn con người trong tương lai hay không?
Trong khi các thuật toán ngày càng đảm nhiệm tốt các công việc lặp lại, phân tích và tối ưu hóa, thì ranh giới cuối cùng giữa trí tuệ sinh học và AI vẫn nằm ở những giá trị cốt lõi mà công nghệ, dù hiện đại đến đâu, vẫn chưa thể sở hữu trọn vẹn. Tuy nhiên, song hành với cơ hội là một quy luật đào thải khắc nghiệt đang diễn ra, buộc mỗi cá nhân, tổ chức và cả hệ thống phải nhìn nhận lại vị thế của mình trong kỷ nguyên số.
Cơn địa chấn mang tên AI và nỗi lo "bị đào thải"
Sự xuất hiện của các mô hình ngôn ngữ lớn và AI tạo sinh đã gây ra một cơn địa chấn thực sự trong thị trường lao động toàn cầu. Không còn là những dự báo mang tính viễn tưởng, AI đã hiện diện trong các dây chuyền sản xuất tự động, trung tâm phân tích dữ liệu, hay ở lĩnh vực tài chính - ngân hàng và thậm chí cả những ngành nghề vốn được coi là “độc quyền trí tuệ” của con người như luật pháp hay y tế.
Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (Future of Jobs Report 2025), khoảng 39% kỹ năng lao động hiện nay sẽ bị thay đổi bởi tự động hóa và AI vào năm 2030, đặt ra thách thức lớn về đào tạo lại và phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động toàn cầu. Nỗi lo ngại về việc con người trở nên "vô dụng" không còn là kịch bản giả định, mà đã trở thành bài toán chiến lược mà mọi tổ chức và cá nhân phải đối mặt để không bị bỏ lại phía sau trong guồng quay công nghệ.
Sự "thoái vị" của những công việc lặp lại và quy luật chuyển hóa
Nhìn từ lăng kính khoa học và quản trị, sự ra đời của AI không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên hay một sự đứt gãy của lịch sử, mà nó tuân theo đúng quy luật vận động bất biến của vũ trụ, đó là kết quả tất yếu của quá trình tích lũy tri thức, dữ liệu và lao động của nhân loại. Thuở xưa, nhà bác học Antoine Lavoisier đã từng khẳng định một chân lý bất hủ: "Trong tự nhiên, không có gì tự nhiên sinh ra, không có gì tự nhiên mất đi, tất cả chỉ là sự chuyển hóa từ trạng thái này sang trạng thái khác". Soi chiếu vào thực tiễn hiện nay, AI chính là sự chuyển hóa của tri thức và năng lực con người sang một dạng “năng lượng mới” - trí tuệ thuật toán. Sự "thoái vị" của những công việc lặp lại, thủ công không đồng nghĩa với việc giá trị lao động bị triệt tiêu, mà nó đang chuyển hóa từ dạng lao động cơ bắp sang lao động trí tuệ bậc cao. AI sinh ra như một tất yếu của sự tiến hóa trong nhịp sống này. Vì thế, thay vì chối bỏ, con người phải học cách sống chung, hòa hợp và "bắt tay" với thực thể này, bởi sự tồn tại của nó chính là sự tiếp nối năng lượng của văn minh trong một hình thái mới diện mạo hơn, mạnh mẽ hơn.
Cảnh báo về sự thanh lọc và cái giá của sự trì trệ
Tuy nhiên, sự hòa hợp này không dành cho tất cả mọi người. Cần phải thẳng thắn thừa nhận rằng, AI sẽ trở thành một “bộ lọc” nghiệt ngã nhất trong lịch sử nhân loại. Nếu một cá nhân không chịu tự trau dồi, lười học hỏi và chỉ bằng lòng với những kỹ năng đã cũ kỹ, lạc hậu, họ sẽ sớm trở thành những mắt xích lỗi thời trong một cỗ máy đang vận hành với tốc độ ánh sáng. Khi đó, AI không chỉ thay thế công việc của họ mà còn trực tiếp loại bỏ họ khỏi hệ thống.
Đây là một cuộc thanh lọc tất yếu: những người thiếu ý chí cầu tiến, thiếu tinh thần học tập suốt đời và không chịu đổi mới tư duy sẽ ngày càng khó thích ứng trong môi trường mới và có nguy cơ bị gạt bỏ để nhường chỗ cho những giá trị hiệu quả hơn. Hơn nữa, đó không phải là sự phán xét mang tính đạo đức, mà là hệ quả tất yếu của một hệ thống vận hành dựa trên hiệu quả, tốc độ và khả năng xử lý thông tin. Chúng ta không thể đòi hỏi sự công bằng hay lòng trắc ẩn từ các quy luật phát triển khách quan. Vị thế của mỗi người trong tương lai hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tự kiến tạo và sức mạnh nội tại của chính họ trước làn sóng số.
"Pháo đài" cuối cùng: Tại sao AI không thể thay thế hoàn toàn?
Mặc dù AI có khả năng mô phỏng tư duy logic với tốc độ vượt trội, nhưng nó vẫn thiếu đi những “hạt nhân” cốt lõi tạo nên bản sắc và uy quyền của con người. Trí tuệ cảm xúc và sự thấu cảm thực sự chính là rào cản lớn nhất mà công nghệ chưa thể vượt qua, bởi AI không thể cảm nhận được nỗi đau, niềm hạnh phúc hay những sắc thái tinh tế trong giao tiếp nhân văn.
Đồng thời, sự sáng tạo đột phá của con người thường bắt nguồn từ trực giác và những ý tưởng không mang tính quy luật, trong khi AI về bản chất vẫn chỉ sáng tạo dựa trên việc tổng hợp và tái cấu trúc dữ liệu đã có. Đặc biệt, trong các tình huống đối mặt với nghịch lý đạo đức hoặc những quyết định mang tính chiến lược ảnh hưởng đến vận mệnh tổ chức và xã hội, phán quyết cuối cùng và trách nhiệm giải trình vẫn phải thuộc về con người, chủ thể duy nhất sở hữu lương tâm, quyền tự quyết và nghĩa vụ chịu trách nhiệm trước pháp luật. Quan điểm này cũng phù hợp với Khuyến nghị về Đạo đức Trí tuệ nhân tạo của UNESCO, trong đó nhấn mạnh con người phải luôn giữ vai trò trung tâm trong mọi hệ thống AI và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với các quyết định cũng như tác động xã hội do AI tạo ra.
"Bắt tay" với công nghệ - Chìa khóa của sự cộng sinh
Kỷ nguyên sắp tới không phải là cuộc đối đầu giữa con người và máy móc, mà là cuộc cạnh tranh giữa những cá nhân và tổ chức biết "bắt tay" với công nghệ và những chủ thể từ chối thay đổi. Thay vì sợ hãi bị thay thế, những người thức thời sẽ tìm cách làm chủ AI, biến nó thành một "cánh tay nối dài" để mở rộng giới hạn năng lực cá nhân. Để làm được điều đó, cần đồng thời chú trọng ba trụ cột: phát triển năng lực con người; xây dựng khung quản trị và đạo đức AI; và bảo đảm an toàn thông tin, an toàn dữ liệu trong toàn bộ vòng đời của hệ thống AI. Khi ba yếu tố này được kết hợp hài hòa, AI sẽ đóng vai trò như một đòn bẩy vạn năng, đẩy con người lên những tầm cao mới của tư duy chiến lược và sự kết nối nhân văn, nơi mà cả người và máy nếu đứng riêng lẻ đều không thể chạm tới.
Kết luận
AI có thể thay thế những công việc mang tính máy móc, nhưng không thể thay thế hoàn toàn con người - đặc biệt là trong những lĩnh vực đòi hỏi trách nhiệm, đạo đức và sự kiểm soát an toàn. Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là ngăn cản sự phát triển của AI, mà là làm thế nào để phát triển và ứng dụng AI một cách an toàn, có kiểm soát và phục vụ con người.
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng hạ tầng an toàn thông tin quốc gia, việc tiếp cận AI với tư duy làm chủ, trách nhiệm và bền vững là yêu cầu mang tính chiến lược. Chính tinh thần chủ động học hỏi, cùng cách tiếp cận AI an toàn, sẽ là “giấy thông hành” giúp con người bước vào kỷ nguyên mới với vai trò của những chủ thể kiến tạo, chứ không phải những đối tượng bị thay thế.