Đây là tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên triển khai tại Việt Nam, tạo đột phá về kết cấu hạ tầng giao thông hiện đại, thúc đẩy liên kết vùng, liên vùng, đặc biệt đối với vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và vùng Đồng bằng sông Hồng; góp phần tái định hình không gian phát triển mới theo hướng hiện đại, đồng bộ; tạo điều kiện để các tỉnh, thành phố phát huy lợi thế so sánh, hình thành các hành lang kinh tế, chuỗi giá trị liên kết vùng, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.
Từ kiến tạo bộ máy hoạt động chuyên nghiệp
Đối với tỉnh Quảng Ninh, việc thu hút được dự án trên đó là kết quả cộng hưởng của một quá trình phấn đấu quyết tâm của cả hệ thống chính trị trong việc xây dựng chính quyền địa phương liêm chính, kiến tạo, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; cải cách nền hành chính quản lý - quản trị - kiến tạo phát triển, hiện đại, chuyên nghiệp, kỷ cương, năng động, công khai, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả; cải thiện môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, nâng cao năng lực cạnh tranh cấp tỉnh, chất lượng thực thi chính sách, pháp luật… gắn chặt với xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, ngang tầm nhiệm vụ, luôn đề cao và thực hành văn hoá phục vụ người dân và doanh nghiệp. Tỉnh tập trung công tác sắp xếp tinh giản tổ chức, bộ máy, biên chế, cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, thí điểm hợp nhất cơ quan, đơn vị, nhất thể hóa và tăng cường kiêm nhiệm các chức danh, tăng tính tự chủ được thực hiện đồng bộ, thống nhất từ tỉnh đến cơ sở, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự đổi mới, phát triển mạnh mẽ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đến nay, “hiện tượng” Quảng Ninh không còn là thí điểm trên mặt giấy, mà đã trở thành hơi thở của đời sống chính trị; nhất thể hóa chức danh lãnh đạo là mệnh lệnh thực tiễn, giúp tinh gọn bộ máy, thống nhất quyền lực và cá nhân hóa trách nhiệm của người đứng đầu trong kỷ nguyên mới.
Song cùng với tinh gọn, nhất thể hóa nhằm rút thời gian thực hiện từ chủ trương, đến thực tiễn, tỉnh Quảng Ninh đã thúc đẩy mạnh mẽ cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, xây dựng bộ máy hành chính nhà nước kiến tạo, phục vụ, lấy sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả công việc. Với phương châm “Chỉ có điểm bắt đầu, không có điểm kết thúc, chỉ có nhìn về phía trước để tiến lên”, Quảng Ninh không tự chủ quan, tự thỏa mãn với kết quả đã đạt được, mà luôn nhận diện kịp thời những mâu thuẫn trong thực tiễn quản lý, khó khăn, thách thức của người dân và doanh nghiệp để tìm cách tháo gỡ, giải quyết. Dự án tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh là minh chứng rõ nét cho một địa phương có môi trường đầu tư cạnh tranh hấp dẫn, chất lượng cải cách hành chính thực chất, một điểm đến đầu tư an toàn, thuận lợi, minh bạch, hấp dẫn và thành công.
Phối cảnh ga Hạ Long tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh.
Song cùng với đổi mới, cải cách, Quảng Ninh là tỉnh tiên phong trong xây dựng mô hình và vận dụng sáng tạo, có hiệu quả hình thức đối tác công - tư (PPP) từ năm 2013 nhằm đa dạng hóa, huy động và sử dụng các nguồn lực phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, trọng tâm là hạ tầng giao thông, du lịch, dịch vụ theo hướng công khai, minh bạch, kết hợp và huy động nguồn lực từ khối tư nhân và thí điểm đầu tư theo phương châm “lấy đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư”. Trên cơ sở thí điểm của tỉnh Quảng Ninh, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 15/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 về đầu tư theo hình thức đối tác công – tư và đến nay Quốc hội đã ban hành Luật đầu tư theo phương thức đối tác công - tư năm 2020. Quảng Ninh cũng là tỉnh tiên phong trong việc ứng vốn cho Trung ương để cải tạo, nâng cấp quốc lộ - Đây là tư duy, hành động rất mới, mang tính đột phá, nhất là đặt trong bối cảnh vào những năm 80, 90 đầu thế kỷ XX, như việc tỉnh chủ động mạnh dạn đề xuất sử dụng vốn ngân sách của tỉnh góp 25% vốn cùng tỉnh Hải Dương đầu tư xây dựng Cầu Bình để rút ngắn thời gian đi từ Quảng Ninh đến Hà Nội và các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng. Và giai đoạn gần đây là việc ứng vốn ngân sách tỉnh cho Trung ương để giải phóng mặt bằng trên địa bàn Hải Phòng, xây dựng Cầu Bạch Đằng góp phần hoàn chỉnh tuyến kết nối vùng kinh tế động lực phía Bắc (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh), nối liền Hải Phòng với Quảng Ninh và rút ngắn quãng đường từ Hạ Long đi Hà Nội từ 180 km xuống còn 130 km với thời gian đi bằng ô tô giảm từ 3,5 tiếng đồng hồ xuống còn 1,5 tiếng. Đến nay, Quảng Ninh là địa phương duy nhất của cả nước có các công trình giao thông chiến lược như: Sân bay quốc tế, Đường bộ cao tốc, cảng tàu khách chuyên biệt, và bây giờ là đường sắt cao tốc…đều được triển khai theo phương thức PPP, ngân sách nhà nước chỉ là vốn mồi,… Điều này đã tạo ra sự thay đổi căn bản, bứt phá về hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược đồng bộ, hiện đại, bảo đảm liên thông tổng thể, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.
Quảng Ninh xác định nguồn lực chỉ được khơi thông, biến tiềm năng thành hiện thực khi nhận diện được điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức, định vị lại Quảng Ninh trong mối tương quan quốc gia, quốc tế, trên cơ sở đó can thiệp thể chế để tổ chức lại không gian lãnh thổ, kiến tạo hành lang phát triển mới, xác định các hướng đột phá chiến lược, các trọng tâm, trọng điểm để huy động nguồn lực đủ mức và tập trung ý chí, quyết tâm hoàn thành mục tiêu đề ra. Với phương châm “Có quy hoạch tốt thì mới có dự án tốt và nhà đầu tư tốt”; năm 2012 được Quảng Ninh xác định là “Năm quy hoạch và xây dựng chiến lược phát triển”. Qua hơn 2 năm triển khai thực hiện đã tạo nên bước đột phá trong công tác lập, quản lý và thực hiện quy hoạch trên địa bàn tỉnh. Các quy hoạch đảm bảo tính hiện đại, tiếp thu những kinh nghiệm tiên tiến trên thế giới, có chất lượng cao, có tính bền vững, đặc biệt là 7 quy hoạch chiến lược của tỉnh, đánh dấu bước đột phá về môi trường đầu tư của tỉnh, những bước đi đột phá trong chiến lược phát triển mới với những sáng kiến táo bạo và đầy tham vọng.
Kế thừa triết lý phát triển, tư duy chiến lược và kết quả triển khai thực hiện các quy hoạch giai đoạn 2012-2020, Quảng Ninh tiếp tục triển khai xây dựng Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 trên nền tảng tư duy đổi mới, đột phá mới, nhằm khai thác, phát huy và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực tại chỗ đặt trong tổng thể mô hình quản trị địa phương phát triển bền vững của tỉnh trước bối cảnh thích ứng an toàn, cũng như đặt trong mối liên kết cộng hưởng lợi thế vùng nhằm phát huy tiềm năng lợi thế nguồn lực từng địa phương, trong đó hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông chiến lược đóng vai trò rất quan trọng, đặc biệt là tại các điểm đầu mối (các điểm hub) như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh; Quảng Ninh xác định nếu không khai thông được, thì hệ thống kết cấu hạ tầng sẽ không hiệu quả, sẽ không tạo ra được sự phát triển mới cho vùng - Đây cũng chính là một trong những điểm nghẽn chính trong phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng trong thời gian qua, điều này dẫn đến chưa hình thành được các cụm liên kết ngành (cluster) và các chuỗi giá trị; chưa có những đột phá về phát triển các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu thương mại tự do, cũng như chất lượng đô thị hóa chưa cao, mật độ kinh tế đô thị còn thấp,... Do đó, với sự sáng tạo độc đáo, kiên trì và tổ chức lại không gian phát triển theo “một tâm, hai tuyến đa chiều, hai mũi đột phá, ba vùng động lực”, Quảng Ninh hướng tới xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương và thúc đẩy liên kết nội vùng, liên kết vùng, phân công và hợp tác lãnh thổ, bảo đảm các tiềm năng, thế mạnh, lợi thế so sánh, lợi thế cạnh tranh từng địa phương trong tam giác động lực phía Bắc, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, vùng đồng bằng sông Hồng được phát huy tối đa, bổ sung cho nhau mà ở đó Quảng Ninh có một vị trí, vai trò ngày càng quan trọng.
Đến tái cấu trúc toàn diện không gian kinh tế, đô thị
Lễ khởi công Dự án tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh.
Có thể nói, tỉnh Quảng Ninh đã tạo nên sự đột phá trong phát triển kinh tế - xã hội từ việc thu hút đầu tư Dự án tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh. Đây không đơn thuần chỉ là một dự án giao thông, mà là một động lực mới để thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, phát triển kinh tế theo chiều sâu, khẳng định hướng đi mà tỉnh đang kiên trì theo đuổi: chuyển đổi từ phụ thuộc khai khoáng sang phát triển du lịch, dịch vụ tổng hợp hiện đại; trở thành trung tâm logistics, cửa ngõ trung chuyển vận tải đa phương thức kết nối với Trung Quốc, Đông Bắc Á và ASEAN với mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Việc kết nối các di sản (Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh) với thời gian di chuyển chỉ còn tính bằng phút, tác động sẽ không dừng lại ở việc thay đổi phương thức đi lại, mà sâu xa hơn là tái cấu trúc toàn diện không gian kinh tế, đô thị, lao động và du lịch của tỉnh; sự lựa chọn sống tại Hạ Long và làm việc tại các địa phương khác, đặc biệt là Hà Nội trở nên khả thi hơn bao giờ hết. Đây có thể trở thành tiêu chuẩn sống mới của nhóm cư dân có thu nhập cao và giới chuyên gia, kéo theo đó là làn sóng dịch chuyển dân cư quy mô lớn. Với xu hướng "Trung lưu hoá" và "Già hoá dân số" nhanh của thời đại; cùng với việc thúc đẩy triển khai xây dựng Khu kinh tế số và Tri thức tự do (với kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ lõi và dữ liệu, định vị Quảng Ninh trở thành một "Digital Hub" hàng đầu khu vực) và việc cụ thể hóa Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc tại cuộc hội đàm giữa hai Tổng Bí thư, Chủ tịch nước hai nước trong việc triển khai dự án tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Móng Cái - Hạ Long - Hải Phòng; Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội lớn để phát huy sức mạnh tổng thể của hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược đồng bộ, đặc biệt là sân bay Vân Đồn, hệ thống đường cao tốc,... trong việc thúc đẩy phát triển mạnh du lịch, dịch vụ chất lượng cao; phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hoá, công nghiệp giải trí được tổ chức ở trình độ cao, kinh tế đêm, kinh tế xanh, kinh tế số; hình thành các cực tăng trưởng mới; nâng cao năng lực thu hút đầu tư, nguồn nhân lực chất lượng cao và cải thiện toàn diện chất lượng sống của nhân dân.
Cơ hội là rất lớn, tuy nhiên Quảng Ninh cũng phải đối diện với thách thức không nhỏ. Bên cạnh việc phải duy trì và quyết tâm hơn nữa của cả hệ thống chính trị trong việc tăng cường cải cách thể chế, đổi mới quản trị, xây dựng chính quyền kiến tạo phát triển, liêm chính, kỷ luật, kỷ cương, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; hướng đến phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân; thì Quảng Ninh phải đối diện với những thách thức khó có thể giải quyết được trong ngắn hạn. Đó là, chuyển đổi xanh là xu thế tất yếu, tuy nhiên đây lại là thách thức rất lớn đối với phát triển ngành Than trong việc vừa phải bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, cùng với việc thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 đến năm 2050 theo Công ước khung Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 26 (COP26). Nguồn nhân lực còn thiếu cả về số lượng và chất lượng trong khi quy mô dân số của tỉnh còn nhỏ, xu thế chuyển đổi nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là nguồn nhân lực sẵn sàng đáp ứng chuyển đổi số và lao động có kỹ năng đáp ứng yêu cầu phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo tại các khu công nghiệp, khu kinh tế, trong bối cảnh Quảng Ninh chưa thực sự có nhiều lợi thế, chưa phải là trung tâm của Vùng, cùng với quy mô nền kinh tế lớn, chi phí sinh hoạt đắt đỏ. Quy mô, tốc độ phát triển doanh nghiệp trên địa bàn chưa tương xứng với quy mô, tốc độ phát triển kinh tế của tỉnh. Điều này đòi hỏi tỉnh cần sớm có những giải pháp đồng bộ, tổng thể để phát huy được sức mạnh "nội lực", "ngoại lực", cũng như xu thế phát triển của thế giới.